Thüringen, Sachsen & Sachsen-Anhalt

Historische rondreis door de voormalige DDR

Een rondreis langs historische steden in Thüringen, Sachsen & Sachsen-Anhalt in de voormalige DDR: Erfurt, Weimar (waar Goethe schreef), Leipzig (waar Johann Sebastian Bach koormeester was), Halle (waar Händel componeerde), Wittenberg (waar Luther zijn stellingen aan de kerkdeur spijkerde), Dessau (centrum van het Bauhaus) en Wörlitz, met een oud Engels landschapspark.

Reisverslag en foto's: Guy Claes

Onze kennismaking met het oosten van Duitsland tijdens onze vorige reis was meteen een schot in de roos. Redenen genoeg om er dit jaar naar terug te keren.

Erfurt

Een brug met vakwerkhuizen overspant twee rivierarmen

We parkeren de wagen op de Angerparking in Erfurt en trekken te voet de hoofdstad van Thüringen in.

De Fischmarkt vormt het middelpunt van de stad en de imposante renaissancehuizen van de rijke wedehandelaren bepalen het bekoorlijke karakter van het plein. Wede is een plant waaruit vroeger de verfstof indigo gewonnen werd. Het neogotische Rathaus aan de Fischmarkt werd tussen 1870 en 1875 gebouwd.

Aan de noordzijde van de Fischmarkt staat het mooie huis Zum breiten Herd (1584) met een renaissancefaçade. De fries boven de benedenverdieping van Zum breiten Herd stelt de vijf zintuigen voor: zien, horen, ruiken, proeven en voelen.

Ernaast staat het Gildehaus (1892-1893). Op de fries van het Gildehaus zijn de vier belangrijkste deugden te zien, namelijk rechtvaardigheid, wijsheid, moed en matigheid.

We wandelen langs de kleine winkeltjes op de Krämerbrücke (kruideniersbrug), de langste volledig met huizen bebouwde en bewoonde brug van Europa. De brug overspant met enkele zandsteenbogen de twee rivierarmen van de Gera over een lengte van ongeveer 125 meter. Hierop werden oorspronkelijk 62 smalle vakwerk­huisjes - intussen samen­gevoegd tot 32 huizen - gebouwd.

De oostkant van de Krämerbrücke wordt afgesloten met de enige overblijvende bruggenhoofdkerk, de Ägidienkirche. Deze stenen kerk werd tussen 1321 en 1324 samen met de Krämerbrücke gebouwd en werd tussen 1827 en 1960 als woonhuis gebruikt.

Via een poortboog, waarover het schip van de kerk is gebouwd, kom je op de Wenigemarkt. Op dit plein dreven Frankische en Slavische kooplieden destijds handel. Verderop staat de Comthurhof uit 1573. Dit gebouw in renaissancestijl bevat gotische kenmerken en herinnert aan de aanwezigheid van de middeleeuwse Duitse Orde, een ridderorde.

In het 15de-eeuwse Haus zum schwarzen Horn werden vele vlugschriften van Luther gedrukt. Deze wijk werd tot het midden van de 15de eeuw door Joodse kooplieden bewoond. In 1458 werden alle joodse bezittingen door de stadsraad in beslag genomen en de Joden werden de stad uitgezet. Pas in 1806 kregen zij het recht om terug te keren.

Vanaf de Domplatz krijgen we meteen een mooi beeld van de twee katholieke kerken die naast elkaar op de Domheuvel staan, namelijk de Mariendom en de parochiekerk St. Severi. Spijtig genoeg belemmeren de stellingen voor een of andere festiviteit het zicht op de buitentrap met zijn 70 treden.

De aan Maria gewijde kathedraal werd in 1154 op de heuvel gebouwd als een laatromaanse basiliek. De prachtig versierde domportalen stammen uit de 13de eeuw. Eén van de portalen bevat een voorstelling van de vijf wijze en vijf dwaze maagden.

Het zeer hoge gotische koor van de kathedraal rust op grote tongewelven die nodig waren om de heuvel kunstmatig te vergroten. In het interieur trekken vooral de romaanse gipsen Madonna en de levensgrote bronzen Wolfram-kandelaar uit 1160 - in de vorm van een man die in zijn handen het licht draagt - de aandacht.

De St.Severikerk is een vijfschepige hallenkerk. De Severisarcofaag uit 1365 bevat het gebeente van de heilige Severus.

We verlaten de Domplatz en op weg naar de parking passeren we nog het Haus zum Sonneborn uit 1536. Dit renaissancegebouw met zijn opvallende portaal wordt momenteel gebruikt voor trouwplechtigheden en als bureau van de burgerlijke stand. De 16de-eeuwse graffito's stellen rechtvaardigheid en ijdelheid voor.

Weimar en Eckartsberga

In het paviljoen schreef Goethe zijn meesterwerken

Vanuit Erfurt gaan we oostwaarts naar Weimar. We bezochten Weimar al eerder, daarom beperken we ons dit jaar tot de bezienswaardigheden waar we toen niet aan toe kwamen.

We beginnen in het Ilmpark dat niet ver van het stadscentrum van Weimar ligt en bezoeken er Goethes Gartenhaus. Dit paviljoen, een geschenk van groothertog Katl-August aan Goethe, ligt in een Engelse tuin die door Goethe zelf werd ontworpen.

Tussen 1776 en 1782 verbleef Goethe hier dikwijls om er zijn meesterwerken (o.a. Iphigenie) te schrijven. Het huis is ingericht als een museum en bevat origineel meubilair en tekeningen van Goethe.

Daarna willen we ook de Fürstengruft en het Historischer Friedhof nog bezichtigen. In het midden van deze Historische Begraafplaats bevindt zich een gebouw met de hertogelijke grafkelder. Het gebouw werd op last van groothertog Karl-August gebouwd en is eerder sober aan de buitenkant, maar de grafkelder is zeker de moeite waard.

Hier staan onder meer de sarcofagen van Goethe en Schiller naast elkaar, maar de sarcofaag van Schiller is naar verluidt leeg. Schiller stierf volledig berooid in 1805 en zijn lichaam kwam toen in een massagraf terecht. Toen men achteraf het graf opende om de dichter een waardige begrafenis te geven, vond men o.a. twee schedels. DNA- en andere onderzoeken toonden echter aan dat geen van de schedels van Schiller kon zijn. Behalve de graven van Schiller en Goethe staat hier ook nog een dertigtal sarcofagen van de hertogelijke familie.

Achter de hertogelijke grafkelder staat een Russisch-orthodoxe kapel, die tussen 1859 en 1862 gebouwd werd voor groothertogin Maria Paulowna, schoondochter van Karl-August.

In Eckartsberga (Saksen-Anhalt) stoppen we even aan een windmolen. Deze Hollandse windmolen staat op de Sachsenberg en werd in 1830-1831 gebouwd door molenaar Löffler en zijn zeven zonen. Na meerdere branden werd de molen in 1849 verbouwd.

De kalkstenen toren heeft een doormeter van 8m en is 13m hoog. Speciaal is zeker het tiendelige windrad (meestal maar vierdelig) met een doormeter van 14m. De molen werd vele jaren niet gebruikt, maar in 1988 begon men aan de wederopbouw. Een sterke storm in 1993 vernietigde het bouwwerk echter en pas in 2006 werden de herstellingswerken beëindigd.

Leipzig

Johann Sebastian Bach was koormeester in de Thomaskirche

Leipzig ligt nog een stuk verder naar het oosten, in Saksen. Leipzig wordt ook wel de 'hoofdstad van de omwenteling' genoemd omdat hier de grote demonstraties tegen de vroegere DDR begonnen.

We beginnen onze stadswandeling aan het Neues Rathaus (1899-1905) dat gebouwd werd op de fundamenten van de 16de-eeuwse Pleissenburg. De 114 meter hoge toren is een overblijfsel van dit oude kasteel.

De Thomaskirche is van oorsprong een romaanse kapittelkerk (begin 13de eeuw) en kreeg haar huidige vorm pas in de 15de eeuw. De kerk is nauw gerelateerd aan Johann Sebastian Bach, die hier 27 jaar koormeester was en in deze kerk begraven ligt.

Het knapenkoor van St. Thomas, dat ooit door Bach werd gedirigeerd, telde aanvankelijk slechts twaalf zangers. Tegenwoordig zijn dat er tachtig. Voor de kerk staat een standbeeld van Bach en ook in een van de glas-in-loodramen is een beeltenis van hem te zien.

De albasten doopvont met bijbelse afbeeldingen (1615), het 15de-eeuwse vleugelaltaar en de twee orgels vormen samen met de bronzen grafsteen van Bach de meest in het oog springende elementen in het interieur van deze kerk. In een aparte ruimte zijn instrumenten uit de tijd van Bach te bezichtigen.

Op de Markt staat het Altes Rathaus van Leipzig, een langwerpig gebouw met een renaissancegevel en met trapgevels op het dak. Het werd in 1556 gebouwd naar een ontwerp van toenmalig burgemeester en architect Hieronymus Lotter.

In de weelderige Mädlerpassage bevindt zich de kelder van Auerbach, bekend van het werk Faust van Goethe. In de passage staan enkele bronzen beelden van Matthieu Molitor. Eén beeld stelt dokter Faust en Mephisto (de duivel) voor.

In de Katharinenstraße tussen het Altes Rathaus en het Museum der Bildenden Künste staan nog barokke huizen. Het Fregehaus op nummer 11 was van de rijke bankier Christian Gottlob Frege, wiens handelsimperium zich over heel Europa en zelfs tot Amerika uitstrekte.

Het barokke Romanushaus, op de hoek van de Katharinenstraße met de Brühl, is ongetwijfeld het mooiste gebouw in deze straat. Het werd tussen 1701 en 1704 voor burgemeester Romanus gebouwd naar een ontwerp van Johann Gregor Fuchs. Het gebouw werd in de DDR-tijd gerestaureerd.

Het Museum der Bildenden Künste lijkt op een grote glazen kubus en huisvest een van de grootste Europese kunstverzamelingen met meer dan 2500 schilderijen van de late middeleeuwen tot heden.

Het museum bevat werken van oude Duitse meesters (o.a. Lucas Cranach de Oude en Cranach de Jonge), Hollandse en Vlaamse meesters (o.a. Jan van Eyck, Rogier van der Weyden en Frans Hals), Italiaanse meesters (o.a. Tintoretto) en Duitse meesters van de 19de eeuw (o.a. Tischbein, Max Liebermann en Max Klinger).

Naast de ruime verzameling schilderijen zijn er ook nog mooie beeldhouwwerken te zien (o.a. van Auguste Rodin, Max Klinger en Berthel Thorvaldsen). In de grote entreehal staat het beeld Mann mit Maske (ook wel Gesichtzeigen genoemd) van Wolfgang Mattheuer; ter nagedachtenis van de maandagdemonstraties die uiteindelijk leidden tot de val van de Muur en de eenmaking van Duitsland.

De St-Nicolaaskerk speelde een grote rol bij deze eenmaking, aangezien hier elke maandag om 17u het gebed voor de vrede werd gehouden. Die bijeenkomsten werden massaal bijgewoond en op 9 oktober 1989 stonden na de gebedsviering tienduizenden mensen met brandende kaarsen in de hand op het plein voor de kerk te wachten. Deze demonstranten waren enkel gewapend met kaarsen en de politie greep niet in. Hierop voltrok zich een vreedzame revolutie.

Het interieur van de St.-Nicolaaskerk ontstond na een complete verbouwing in de jaren 1784-1797 in classicistische stijl. De pilaren, in de vorm van palmen, zijn zeer indrukwekkend en het plafond, de galerijen en de banken zijn rijkelijk versierd. In het koor zijn vier bas-reliëfs terug te vinden uit 1905 van F. Pfeiffer. Zij tonen op heel bijzondere wijze Jezus' weg naar het kruis. Het orgel (1858-1862) werd gebouwd door F. Ladegast uit Weißenfels.

We keren terug naar de parking en rijden naar de St.Alexi-Gedächtniskirche. Deze kerk werd in 1912-1913 door W.A. Pokrowski in oud-Russische stijl gebouwd en is gewijd aan de 22.000 (van de 127.000) Russische soldaten die tijdens de Slag bij Leipzig (16-19 oktober 1813), ook wel de Volkerenslag genoemd, het leven lieten.

Een coalitie van meerdere landen (Verenigd Koninkrijk, Rusland, Spanje, Portugal, Pruisen, Zweden en enkele kleinere Duitse staten) nam het op tegen Napoleon en bezorgde hem hier een van zijn zwaarste nederlagen.

Halle

Händel componeerde hier meer dan 600 werken

Halle ligt in Saksen-Anhalt, 35 km ten westen van Leipzig aan de Saale. De torens van de Marktkirche en de 15de-eeuwse Roter Turm steken boven het grote en levendige marktplein van Halle uit.

Op dat marktplein staat een standbeeld van Georg Friedrich Händel (1685-1759), de beroemde componist die in deze stad geboren werd en meer dan 600 werken componeerde.

De Roter Turm is een vrijstaande klokkentoren van zo'n 80 meter hoog. Het rood zou slaan op het vroegere glinsterende koperen dak. Aan de voet van de toren staat een stenen kopie uit 1719 van de eerdere houten Roland (een rechter) uit 1250.

De Marktkirche werd tussen 1529 en 1554 gebouwd tussen de torens van twee vervallen romaanse kerken. In deze kerk predikte Maarten Luther en Georg Friedrich Händel bespeelde er het orgel.

In de driebeukige kerk vallen direct het speciale tongewelf en de preekstoel uit 1547 op. De retabel van het hoofdaltaar stelt Madonna met Kind voor en is het werk van een leerling van Cranach. Ook apart is het kruisbeeld onder het kerkorgel waarvan de Christusfiguur echt haar blijkt te hebben. In een ruimte achter het altaar wordt het dodenmasker van Luther bewaard.

We bezoeken ook nog de Domkerk maar door restauratiewerken komt het interieur niet tot zijn recht. De kerk is wel heel mooi gelegen in het groen en is daardoor zelfs niet in zijn geheel op een foto te krijgen.

Tot slot bezoeken we Staatliche Galerie Moritzburg-Halle. In 1484 werd de Moritzburg gebouwd en was het de residentie van de aartsbisschoppen van Magdeburg. In het begin van de 20ste eeuw werd de door de Dertigjarige Oorlog deels verwoeste burcht omgebouwd tot museum. Het museum huisvest een mooie collectie kunstwerken van Duitse meesters (19de en 20ste eeuw) en beeldhouwers. Op de bovenverdieping zijn o.m. werken van de plaatselijke schilder Albert Ebert (1906-1976) tentoongesteld.

We trekken verder richting Berlijn, maar houden eerst nog halt in de omgeving van Lutherstadt-Wittenberg.

Lutherstadt-Wittenberg

Luther spijkerde hier zijn stellingen aan de kerkdeur

Vanaf de camping zien we duidelijk de Schloßkirche en de Stadtkirche St.Marien staan. We bezoeken eerst de Schloßkirche, die vooral bekend is omwille van de 95 stellingen van Maarten Luther. De kerk waar hij die effectief vastspijkerde op 31 oktober 1517, werd verwoest in de 18de eeuw. De Thesentür, waarop de stellingen nu te zien zijn, stamt uit de 19de eeuw.

Maarten Luther was hoogleraar in de theologie en wilde met zijn stellingen een wetenschappelijk debat openen. Het was evenwel niet zijn bedoeling om een scheuring binnen de rooms-katholieke kerk te veroorzaken. Zijn stellingen waren volgens hem niet in strijd met de toen verplichte leerstellingen van de kerk, maar doordat de rooms-katholieke kerk hier niet in meeging, leidde dit tot het ontstaan van de lutherse, evangelische, hervormde - zeg maar protestantse - kerken. De Stellingen op de Thesentür lijken genummerd van I tot XXV (drie keer) en dan nog eens van I tot XX.

Het centrum van Wittenberg is grotendeels verkeersvrij en het is dan ook prettig om hier rond te wandelen. Voor het Rathaus op de Marktplatz staan de beelden van Luther en zijn vriend en medestrijder Philip Melanchthon (Grieks voor Schwarzert). De beelden werden in de 19de eeuw door Schinkel gemaakt en het beeld van Luther staat bij ons bezoek letterlijk in de 'stellingen'.

Het Rathaus en de huizen rond de Marktplatz dateren van de 16de eeuw. Eén van deze huizen is het Cranachhuis, de woon- en werkplaats van kunstenaar Lucas Cranach de Oudere. Het Cranachhuis is nu een museum en bevat werken van vader en zoon Cranach.

Vanaf de Marktplatz is de gotische hallenkerk Stadtkirche St. Marien, waar Luther regelmatig preekte, al te zien. In deze kerk hangt boven het altaar een werk van vader Cranach en zijn zoon. Op het onderste schilderij is een prekende Luther te zien, maar ook vader Cranach staat tussen de luisterende gelovigen.

Verderop staat de Lutherhalle of het Lutherhuis, dat oorspronkelijk een klooster was (1504-1507). Maarten Luther trad hier als monnik in (1508) en in 1532 woonde en leefde hij in dit renaissancegebouw met zijn vrouw Katharina von Bora en hun kinderen.

Later werd het gebouw gebruikt door de universiteit en in 1883 kwam hier het Reformatiemuseum. In dit museum bevindt zich onder andere de kansel uit de Stadtkirche van waaraf Luther predikte, evenals zijn monnikspij. Het museum probeert een beeld te geven van het alledaagse leven van deze hervormer.

Dessau

De Bauhauswijk staat vol huizen van staal, beton en glaswerk

Dessau ligt iets ten westen van Lutherstadt-Wittenberg. De Tweede Wereldoorlog heeft niet veel van Dessau overgelaten, aangezien op 7 maart 1945 de vliegtuigfabriek van Junkers en meer dan 80% van de stad door Britse bommenwerpers werden vernield.

Dessau is vooral bekend om de Bauhauswijk (1925-1932) die sedert 1996 op de Werelderfgoedlijst van de Unesco staat. De gebouwen van deze wijk werden in kubusvorm gebouwd en bestaan uit een combinatie van staal, beton en glaswerk. Zij werden gebouwd volgens het ontwerp van architect en industrieel ontwerper Walter Gropius (1883-1969), de oprichter van het Bauhaus. In de wijk staan meer dan 300 van deze gebouwen en die werden in 1994 tot in detail gerestaureerd.

In de namiddag brengen we een bezoek aan het Tierpark van Dessau. Deze 11 ha grote dierentuin ligt in het natuurschoon rond Dessau en werd in 1958 geopend. Ongeveer 500 dieren van 120 verschillende soorten vinden hier een onderkomen te midden van zeldzame bomen en struiken.

Wörlitzer Park

Het oudste Engelse landschapspark op het vasteland

Wörlitz ligt tussen Dessau en Lutherstadt-Wittenberg. Het Wörlitzer park is twee hectare groot en was de eerste Engelse landschapstuin op het Europese vasteland. Het kwam er onder impuls van Prins Leopold III van Anhalt-Dessau.

De tuin bestaat uit vier delen en soms kan je - tegen betaling - met een bootje naar een volgend eilandje gevaren worden. Met een plannetje dat op de parking verkrijgbaar is wandelen we doorheen het schitterende park. We passeren daarbij onder meer het Schloß, de St.Petrikirche, de synagoge, het Wurzelhaus, het Nymphäum, de Goldene Urne, de Weisse Brücke en het Gotisches Haus.

Schloß Wörlitz, een neoclassicistisch kasteel, werd tussen 1769 en 1773 door Erdmannsdorf gebouwd naar voorbeeld van een Engels landgoed. In het kasteel, dat enkel onder leiding van een gids bezichtigd kan worden, is een belangrijke kunstverzameling ondergebracht. Zo zijn er o.a. werken van de Italiaanse kunstschilder Canaletto, 19de-eeuwse muziekinstrumenten en (Wedgwood)porselein te zien.

De Synagoge uit 1789-1790 werd gebouwd naar het model van de Vestatempel in Rome en werd tijdens de Kristallnacht (9-10 november 1938) verwoest. In 1948 werd het gebouw gerestaureerd en het is nu een tentoonstellingsruimte over de Joodse geschiedenis.

De Goldene Urne werd door prins Franz opgericht ter herdenking van zijn doodgeboren dochter. De verderop gelegen Weisse Brücke mag om veiligheidsredenen niet meer betreden worden, maar hij ligt alleszins in een fotogenieke omgeving.

Het Gotische Huis (Gotisches Haus) werd in verschillende fasen gebouwd tussen 1773 en 1813. De ene gevel is gebouwd naar het model van de kerk Santa Maria dell'Oro in Venetië, terwijl de bakstenen gevel in Engelse Tudorstijl werd gebouwd. Op de Nauener Tor in Potsdam na, die we een jaar eerder zagen, is dit het vroegste neogotische gebouw in Duitsland.

Om de dag af te sluiten bezoeken we nog het iets zuidelijker gelegen Oranienbaum. Op het marktplein staat een gietijzeren sinaasappelboom in een vaas. De naam Oranienbaum verwijst naar Henrietta Catharina van Oranje-Nassau die een vorst uit Anhalt huwde. De vorstin liet het 17de-eeuwse barokkasteel met park bouwen. Later liet Leopold III van Anhalt-Dessau het slot en park in Chinese stijl - met onder meer een vijf verdiepingen tellende pagode - herinrichten.

De reis gaat verder naar Brandenburg en Berlijn
Reizigers informeren reizigers
Hopelijk vind je dit reisverslag inspirerend en behulpzaam bij het voorbereiden van je vakantie. Alle reisverslagen op deze site zijn geschreven door reizigers zoals jij en ik. Draag een steentje bij en maak ook een verslag van jouw reizen. We mailen je graag wat tips & aanwijzingen voor het schrijven van een reisverslag voor Anders Reizen.
Anders Reizen Nieuwsbrief
Voortdurend worden nieuwe reisverslagen aan het reismagazine toegevoegd.
Blijf op de hoogte en abonneer je op de gratis Anders Reizen Nieuwsbrief
De Jong Intra Vakanties Kras
SNP natuur- en cultuurreizen
Anders Reizen - Vakantie buiten de gebaande paden

Reisverslagen Duitsland | Vakantie Duitsland boeken